چیزهای جالب‌تر

صدایی که از پشت پنجره می‌آید به داخل، تنها صدای ماشین‌هایی نیست که به‌سرعت درحال فرار از این مخمصه‌ی زمان‌اند؛ این صدا، صدای روزهای عمر من است که همین‌گونه می‌گذرد و پرتابم می‌کند به روزِ بعد و روزِ بعد و روزِ بعد. حرف‌ها و کلمات، پشت سر هم تکرار می‌شوند و هر لحظه گریبانم را می‌گیرند؛ ول‌کنِ ماجرا هم نیستند. مجری تلویزیون درباره‌ی جنگ می‌گوید، روی صفحه‌ی مانیتور اخبار جنگ است، استاد خسته‌ی دانشگاه از روی کتاب روخوانی می‌کند و من در این ورطه نشسته‌ام، به مانیتوری زل زده‌ام که قرار است نجات‌دهنده‌ی دنیای بی‌روحِ من باشد. «من افسرده نیستم، این واقعیت‌ها غرق کرده قایق بی‌پاروی من رو تا ته.»

امّا امید و نجات تنها چیزی‌ست که در این لحظات تاریکی به‌دنبالش می‌روم، نه از ورای ید بیضای یک منجی یا زیر پای انسانی مقتدر، نجاتِ من از درون خیز برمی‌دارد و به بیرون می‌ریزد...

«علی کریمی» -- که فامیلی‌اش با فامیلیِ من یکی‌ست -- برای من یکی از ناشناخته‌ترین انسان‌هایی‌ست که خود را ایرانی می‌داند. نه این‌که همه‌ی ایرانیان را بشناسم، امّا بین همه‌ی ایرانیانی که اسمشان را شنیده‌ام، او از ناشناخته‌ترین‌هاست. از آن‌جا که زیاد اهل فوتبال نیستم و بازی‌های ملّی را هم تماشا نمی‌کنم، تبعاً سابقه‌ی فوتبالیِ او برای من اهمیّتی ندارد. امّا فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی‌ای که انجام می‌دهد، هر روزه برایم عجیب‌تر می‌شوند.

علی کریمی که یک فوتبالیست است و علی‌الظاهر دستی در سیاست نداشته است، مانند هزاران اکانت دیگر در توییتر (اکس) حرف‌هایی گاهی هجوآلود، گاهی جدّی و گاهی هم شخصی درباره‌ی چیزی که سیاست می‌نامد می‌زند. حرف‌های او -- مانند بسیاری از حرف‌هایی که خود من هم می‌زنم -- هیچ وجه تمایزی نسبت به حرف‌های دیگران ندارد؛ شاید بهتر است بگوییم که حرف‌هایش تکرار مکرّراتی‌ست که هر لحظه ممکن است در خیابان بشنویم. هیچ ایجاز ادبی، تحلیلِ نوآورانه یا نکته‌ی جدیدی در حرف‌های سیاسی و اجتماعی او نمی‌توان یافت، مثلاً این توییت او -- که صداوسیما نیز در برنامه‌ی زردِ «پاورقی» پخشش کرده -- را ببینید:
«جهت یاد آوری؛
گاهی شرافت تنها چیزیست که از انسان باقی می‌ماند!
نه برای نجات،
نه برای قهرمان شدن،
برای اینکه انسان،
انسان بماند...

#شرف
#انسان_باشیم »
این‌حرف‌ها و جملات -- درعینِ این‌که کمی ادبی‌اند -- هیچ نکته‌ی جدیدی را یادآوری نمی‌کنند و هیچ‌چیز به خواننده اضافه نمی‌کنند. یک‌سری حرف‌های کلّیِ بی‌سروته که برای خواندن و رد شدن ساخته شده‌اند. اگر علی کریمی می‌گفت: «قبل از خواب، چراغ‌ها را خاموش کنید.» قطع‌بالیقین حرفش معنیِ بیشتری می‌داد!

چیزی که برایم شگفت‌آور است، طرفداران بسیاری‌ست که افرادی مانند علی کریمی در توییتر دارند. افراد بسیاری مانند مریدان یک پیر یا شیخ، دنباله‌روی او و شنونده‌ی حرف‌هایش‌اند. حرف‌هایی بی‌هویّت، بی‌تاریخ و بی‌شکل که یک انسان بی‌سواد مانند من هم می‌تواند آن‌ها را بگوید و در معرض عموم بگذارد. انگار این حرف‌ها توسّط یک هوش مصنوعی زده شده‌اند چرا که هیچ تاریخچه‌ای از گوینده‌یشان را به ما نشان نمی‌دهند. مواضعی که علی کریمی می‌گیرد، هیچ‌کدام مشخّص و مبرهن نیست. حرف‌هایش پر از دعا و نفرین و پرخاش است. اثری از تحلیل یا نشان دادن زوایایی بی‌نظیر از مسئله در آن‌ها دیده نمی‌شود، با این حال به‌گونه‌ای توییت‌هایش لایک و کامنت و ری‌توییت می‌گیرند که انگار مسئله‌ای کم‌نظیر را مطرح یا بازنشر کرده است. در حقیقت طرفداران علی کریمی -- به‌احتمال بسیار زیاد -- تنها به‌دنبال تأیید حرف‌ها و اعتقادات قبلی خودند، چرا که حرف‌های او چیزی را به‌چالش نمی‌کشند، یا دیدگاهی هنری از مسائل را به‌میان نمی‌گذارند. درنهایت گفته‌های «علی کریمی» بسیار بی‌تاریخ و بی‌زمان و بی‌مکان‌اند -- با این‌که درظاهر بسیار مرتبط با مسائل روزند!

هر روز از کتاب‌های کتاب‌خانه‌ام کم می‌شود... هر روز و هر شب، کم‌تر و کم‌تر.

[مسئولیّت تمام عکس‌ها با ناشر اصلی، یعنی ایسنا است.]

«شهرِ عجیبیه».

یکی از معلّم‌های دوره‌ی ابتدایی ما می‌گفت که نزدیک بوده یک‌بار پرّه‌ی موتور یک لنج به او اصابت کند، ولی او توانسته فرار کند!

کاش می‌شد یک‌بار این دریاچه‌ی زیبا را از نزدیک ببینم. عکس‌های شلوغ بسیاری از این دریاچه در ایسنا وجود دارد، امّا من این عکس جمع‌وجور را می‌پسندم؛ جزئیاتِ پیدای کم، امّا دلپذیر.

نمی‌دانم این دانشکده‌ی علوم انسانی که ما درش درس می‌خوانیم به چه‌کار نظام می‌آید؟ نظام جمهوری اسلامی ایران نیازمند مهندس است برای تولید، و هنرمند برای تبیین. من و امثال من که جان‌به‌جانمان کنی غرب‌زده‌ایم، به چه درد این نظام می‌خوریم؟

به‌جای این‌که هم ما را عذاب دهید، هم خودتان را، تصمیم راسخی بگیرید و کلّ رشته‌ی علوم انسانی را منحل کرده و علوم اسلامی و حقوق را به حوزه‌ها ببرید. حداقل پس از آن تکلیف ما نیز روشن می‌شود و می‌توانیم برویم کمی کار واقعی انجام دهیم و نان در بیاوریم -- به‌جای خواندن این کتب ضخیم که حتی توان خرید نسخه‌ی فیزیکی‌شان را نداریم!

«از عیّاشی باید گفت، وقتی که معنا کمه»

در میان آزمندان که طمع بر لطف الٰهی بسته‌اند، آیا جایگَهی از برای این تن بی‌نقاب من هست؟

امروز از میانِ مردمی که در خیابان با پرچم جمهوری اسلامی ایران، مرگ بر این و آن (یعنی آمریکا و اسرائیل) می‌دهند، گذر کردم. این مرگ‌ها ممکن بود به هر کس که ذرّه‌ای از منظرشان به‌نفع دشمن کار می‌کند، بخورد. یعنی این مرگ‌ها آغاز زندگی و تولّد اندیشه‌ای نواَند؛ اندیشه‌ای که تنی چند را محدود به خود نمی‌کند، بلکه تمام جهان را زیر سیطره‌ی جهان‌دار آنان می‌آورد.

تمام این اندیشه‌ورزی را باید انسداد خواب‌های بشر برای رسیدن به بی‌رخنگی و بی‌شکّی خواند. هر یک از این اندیشه‌ها زاده می‌شوند که بگویند رهی به جهانی معنوی‌تر مفتوح خواهند کرد و انسان را از این پوچی نجات خواهند داد.

[قسمت سوم، فصل ۱، سریال آینه‌ی سیاه (Black Mirror)، نام این قسمت: «تمامِ تاریخچه‌ی تو»]

خیانت یعنی چه؟
بسیاری جواب‌های ثابتی برای این مسئله دارند، امّا -- در عصر مدرن -- همه‌ی ما می‌دانیم که باید برای این سؤال جوابی منحصربه‌فرد بیابیم.فارغ از جوابی که یافته‌ایم باید از خود بپرسیم که آیا اگر کسی به ما خیانت کند و ما متوجه آن نشویم باز هم به ما خیانت کرده است؟ پاسخ به این سؤال از همان کلمه‌ی «متوجه» آغاز می‌شود. درک ما از جهان اطرافمان به وسایلی که از آن‌ها استفاده می‌کنیم بستگی فراوانی دارد؛ به‌عنوان مثال زمانی می‌فهمیم کسی بی‌اجازه و بدون حضور ما به خانه‌یمان آمده، که از دوربین‌های مداربسته، بازه‌ی زمانی‌ای که در خانه نبوده‌ایم را چک می‌کنیم، امّا اگر کسی به خانه‌ی ما بیاید و دوربین مداربسته‌ای در کار نباشد و به چیزی هم آسیب نرساند و هیچ اتفاقی برعلیه ما رقم نزند، باز هم کار غیراخلاقی‌ای کرده؟ آیا ما باید در این مورد جست‌وجو کنیم؟

مسئله‌ی وسایل در این قسمت سریال
وسایلی که من آن‌ها را «خاطره ضبط کن» می‌نامم، پاسخ این سوالات را به چالش می‌کشند. با آن وسایل انسان هر روزش را ضبط می‌کند و می‌تواند ببیند که خودش چه کرده است یا اگر کسی خاطره‌ای را برایش پخش کند می‌تواند خاطره‌ی او را نیز ببیند. این وسیله در حقیقت امکانی به ما می‌دهد که شاید برای بشر در دهه‌های پیش غیرممکن می‌نمود و آن هم امکان ثبت لحظات به‌فرمتی کاملاً ذهنی‌ست که حسّی عینی و قابل لمس به ما می‌دهد.

وهم ما و آن وسایل
امّا همان‌گونه که در فیلم توضیح داده می‌شود، انسان می‌تواند با وهم خود در آن خاطرات واقعی تصرّف کند. سوالی که این‌جا ایجاد می‌شود این است که آیا توهمات ما همان واقعیّت ما نیستند؟ وقتی که آن زن در حال نگاه‌کردن به خاطره‌ی مردی دیگر هنگام رابطه‌ی جنسیِ سرد خود با همسرش بود، آیا آن دستگاه می‌توانست تشخیص دهد که او در حال آفرینش خاطره‌ای‌ست یا مرور آن؟ ژیژک در فیلم مشهور «راهنمای یک منحرف به سینما» می‌گفت که دنبال قرص سوّم در فیلم «ماتریکس» است که بتواند واقعیت را از درون توهم بیرون بکشد. اگر واقعاً‌ آن‌چه می‌بینیم ترکیبی از وهم و واقعیت باشد، چگونه می‌توانیم بدون تکنولوژی یا حتیٰ با آن این دو را از هم تمییز دهیم؟

روسیاهی به کدام ذغال ماند
خیانت‌دیدن سخت‌تر است یا خیانت‌کردن و پذیرش عقوبت آن؟ من گمان می‌کنم که یکی از راه‌های درمان این است که گاهی اتصال خود را از واقعیت بریده و به وهمیّات خود پناهنده شویم. امّا آیا آن واقعیّت برهنه که مانند زنی اغواگر ما را به‌تماشا نشسته است، راضی خواهد بود یا دستِ آخر در تله‌ی خود گرفتارمان خواهد کرد؟

مگر در نامه‌ی ۳۱ نهج‌البلاغه -- که هم‌اکنون جلوی‌ام باز است -- علی‌ابن‌ابی‌طالب به فرزندش نمی‌گوید: «پسرم خود را میزانِ میان خود و دیگران قرار دِه. آن‌چه را برای خود می‌پسندی، برای دیگران نیز بپسند، و آن‌چه را برای خود نمی‌پسندی، برای دیگران نیز نپسند. همان‌گونه که نمی‌خواهی بر تو ستم شود، تو نیز بر دگران ستم مکن...»؟

طبق گزارش دیجیاتو: «الیاس حضرتی»، رئیس شورای اطلاع‌رسانی دولت، وعده داد اینترنت پس از پایان جنگ باز شود. او گفت: «حتما بعد از جنگ اینترنت باز می‌شود. نگران نباشید. شرایط جنگ، شرایط خاصی است و محدودیت‌های خاصی دارد. مردم در حال تحمل همه مشکلات هستند، شما هم باید کمی دندان روی جگر بگذارید و صبر کنید. بعد از جنگ، به معنای پیروزی کامل که دشمن را به شکست ذلیلانه کشاندیم، اینترنت هم باز می‌شود.»
برای من که نه دندانی مانده، نه جگری. هر آن‌چه بوده به مبتذل‌ترین شکل خود نابود شده. در این صحرا که شما برای آب خود و دیگری را درش پاره‌پاره می‌کنید، ۱۱۸۷ سال است که باران نباریده...